เมื่อโลกต้องเก็บซากจากพลังงานสะอาด: จากแผงโซลาร์ถึงแบตเตอรี่ EV

เมื่อโลกต้องเก็บซากจากพลังงานสะอาด: จากแผงโซลาร์ถึงแบตเตอรี่ EV กับโจทย์การจัดการที่ต้องเตรียมพร้อม

พลังงานสะอาดเข้ามามีบทบาทมากขึ้น ทั้งพลังงานแสงอาทิตย์และรถยนต์ไฟฟ้า (EV) แต่เมื่อเทคโนโลยีเหล่านี้หมดอายุการใช้งาน จะเกิดอะไรขึ้นกับอุปกรณ์ที่เหลืออยู่ ตั้งแต่แผงโซลาร์ที่เสื่อมสภาพ ไปจนถึงแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้าที่หมดอายุ มีประเด็นด้านความปลอดภัย การรวบรวม การคัดแยก การนำกลับมาใช้ประโยชน์ และการรีไซเคิลที่ต้องเตรียมระบบรองรับ (นาที 1.24)

พลังงานสะอาด ไม่ได้หมายความว่าไม่มีสิ่งที่ต้องจัดการหลังการใช้งาน

พลังงานสะอาดในความหมายทั่วไปหมายถึงพลังงานที่ไม่ได้เกิดจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิล เช่น พลังงานลม พลังงานแสงอาทิตย์ และพลังงานจากความร้อนใต้พิภพ แต่เมื่อเทคโนโลยีเหล่านี้ถูกนำมาใช้ในวงกว้าง สิ่งที่ต้องพิจารณาควบคู่กันคือ “วงจรชีวิต” ของอุปกรณ์ ตั้งแต่การใช้งานไปจนถึงวันที่เสื่อมสภาพและกลายเป็นสิ่งที่ต้องได้รับการจัดการอย่างเหมาะสม

แผงโซลาร์มีอายุการใช้งานยาวนาน แต่ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีซาก

แผงโซลาร์ในปัจจุบันมีอายุการใช้งานที่ผู้ผลิตรับประกันได้ยาวถึงประมาณ 30 ปี จากเดิมที่อยู่ราว 20 ปีหรือน้อยกว่านั้น แต่เมื่อแผงจำนวนมากถูกติดตั้งและใช้งานมาเป็นเวลานาน ย่อมมีความจำเป็นต้องเตรียมระบบรองรับแผงที่ชำรุดหรือหมดอายุ โดยเฉพาะแผงที่เคยติดตั้งในพื้นที่ห่างไกล เช่น ชุมชนเกษตรหรือพื้นที่บนภูเขา เมื่อระบบไฟฟ้าเข้าถึงพื้นที่มากขึ้น แผงเดิมบางส่วนอาจถูกถอดออกและกลายเป็นอุปกรณ์ที่ยังไม่มีผู้รับไปจัดการต่อ ซึ่งเป็นหนึ่งในโจทย์ที่งานวิจัยด้านการแยกขยะจากแผงโซลาร์ให้ความสนใจ

แผงโซลาร์ที่ไม่ได้ใช้งานแล้ว ไม่ควรถอดหรือรื้อด้วยตนเอง

แม้จะไม่ได้ต่อเข้ากับระบบไฟฟ้าแล้ว แต่ตราบใดที่แผงยังได้รับแสงแดดก็ยังสามารถผลิตกระแสไฟฟ้าได้ จึงมีความเสี่ยงด้านไฟฟ้า โดยเฉพาะในช่วงที่มีแสงแดดจัด สำหรับแผงที่ถูกถอดออกแล้วและยังไม่มีระบบรับคืนหรือจัดการที่ชัดเจน แนวทางที่กล่าวถึงในการสัมภาษณ์คือควรแยกเก็บรวบรวมไว้ในสถานที่ที่เหมาะสม หลีกเลี่ยงแสงแดด และไม่ควรเก็บไว้ใกล้แหล่งไฟ นอกจากนี้ภายในแผงโซลาร์ยังมีองค์ประกอบที่เป็นโลหะหนัก เช่น ทองแดงและตะกั่ว และอาจมีสารหนูเจือปนอยู่ในองค์ประกอบบางส่วน จึงจำเป็นต้องคำนึงถึงประเด็นด้านความเป็นพิษเมื่อมีการจัดการแผงที่หมดอายุ

เลือกแผงและผู้ติดตั้ง ต้องพิจารณามาตรฐานควบคู่กัน

ความปลอดภัยของระบบโซลาร์ไม่ได้ขึ้นอยู่กับตัวแผงเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงมาตรฐานของผู้ติดตั้งด้วย ปัจจุบันมีการใช้มาตรฐาน มอก. และมีแนวทางที่จะพัฒนามาตรฐานเฉพาะสำหรับแผงโซลาร์ รวมถึงมาตรฐานด้านความปลอดภัยและการรับรองผู้ติดตั้งที่ชัดเจนมากขึ้น สถาบันวิจัยพลังงานและหลักสูตรด้านพลังงานของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยกำลังพิจารณาการรวบรวมข้อมูลเพื่อเผยแพร่แก่ประชาชนที่สนใจ เพื่อให้ผู้ที่ต้องการติดตั้งโซลาร์สามารถพิจารณาทั้งอุปกรณ์และผู้ติดตั้งได้อย่างเหมาะสม

แบตเตอรี่ EV มีอายุการใช้งาน และไม่ได้วัดเพียงจำนวนปี

สำหรับรถยนต์ไฟฟ้าแบบใช้แบตเตอรี่เพื่อขับเคลื่อนด้วยไฟฟ้าล้วน หรือ BEV อายุการใช้งานของแบตเตอรี่โดยเฉลี่ยที่กล่าวถึงอยู่ที่ประมาณ 10–15 ปี แต่การประเมินอายุแบตเตอรี่ไม่ได้พิจารณาจากจำนวนปีเพียงอย่างเดียว จำนวนรอบการชาร์จ (Cycles) ความสามารถในการเก็บประจุ สภาพอากาศ และลักษณะการใช้งาน ล้วนมีผลต่อประสิทธิภาพของแบตเตอรี่ โดยเฉพาะการใช้งานจริงในประเทศไทยซึ่งมีสภาพอากาศร้อนและชื้น รวมถึงรูปแบบการขับขี่และการชาร์จของผู้ใช้

แบตเตอรี่ EV มีทั้งโจทย์ด้านความปลอดภัยและสารที่ต้องจัดการเมื่อรั่วไหล

ความเสี่ยงของแบตเตอรี่มีทั้งเรื่องไฟไหม้หรือการเกิดความร้อน และสารที่อาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมหากเกิดการรั่วไหล แบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้ากลุ่มสำคัญเกี่ยวข้องกับลิเธียม รวมถึงองค์ประกอบอย่างแมงกานีส โคบอลต์ และนิกเกิล อย่างไรก็ตาม ผู้ผลิตมีระบบความปลอดภัยและการห่อหุ้มแบตเตอรี่เพื่อควบคุมความเสี่ยงอยู่แล้ว ประเด็นสำคัญจึงอยู่ที่การจัดการเมื่อแบตเตอรี่หมดสภาพหรือได้รับความเสียหาย

แบตเตอรี่ที่หมดอายุไม่ควรถูกมองเป็นเพียง “ขยะ”

เมื่อแบตเตอรี่เสื่อมสภาพจนไม่สามารถใช้งานในรถได้แล้ว ยังมีวัสดุและแร่ที่สามารถแยกออกมาและนำไปรีไซเคิลได้ แต่กระบวนการดังกล่าวจำเป็นต้องเริ่มจากการรวบรวม คัดแยก และจัดการเบื้องต้นในสถานที่ที่ปลอดภัยและมีผู้เชี่ยวชาญดูแล สำหรับผู้ใช้รถ EV หากแบตเตอรี่เริ่มเสื่อมสภาพหรือหมดอายุ ไม่ควรแกะหรือรื้อแบตเตอรี่ด้วยตนเอง แต่ควรส่งต่อผ่านศูนย์บริการหรือช่องทางรวบรวมที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบ แยกส่วน หรือส่งต่อเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลอย่างเหมาะสม

โครงสร้างพื้นฐานสำหรับ EV ต้องมองให้ไกลกว่าสถานีชาร์จ

การเปลี่ยนผ่านสู่รถยนต์ไฟฟ้าไม่ได้มีเพียงเรื่องสถานีชาร์จ แต่ยังรวมถึงระบบซ่อมบำรุงและระบบรองรับแบตเตอรี่เมื่อเสื่อมสภาพ โดยเฉพาะเมื่อจำนวนรถ EV เพิ่มขึ้น ปริมาณแบตเตอรี่ที่ต้องได้รับการจัดการก็จะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย ระบบเก็บรวบรวมจึงควรเข้าถึงได้ในหลายพื้นที่ และอาจต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างผู้ผลิต รวมถึงการประสานงานจากภาครัฐ เพื่อให้เกิดระบบรับคืนหรือรับทิ้งข้ามแบรนด์ที่ประชาชนสามารถเข้าถึงได้

ความรู้ของผู้บริโภคคือองค์ประกอบสำคัญของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน

รถยนต์ไฟฟ้าไม่ได้มีเพียงเรื่องของเครื่องยนต์ แต่เกี่ยวข้องกับระบบควบคุมไฟฟ้า ซอฟต์แวร์ และ Battery Management รวมถึงประเด็นด้าน Cybersecurity ผู้ใช้จึงควรมีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับเทคโนโลยีที่กำลังใช้งาน การให้ความรู้ควรครอบคลุมตั้งแต่การเลือกซื้อ การใช้งาน การบำรุงรักษา ไปจนถึงการจัดการเมื่ออุปกรณ์เสื่อมสภาพ เพื่อให้ผู้บริโภคมีข้อมูลประกอบการใช้งานที่รอบด้านมากขึ้น

สถาบันการศึกษามีบทบาทในการเชื่อมโยงองค์ความรู้สู่สังคม

การรับมือกับซากจากพลังงานสะอาดไม่ใช่ภารกิจของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง แต่ต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างภาครัฐ สถาบันการศึกษา ผู้ประกอบการ ศูนย์บริการ และเครือข่ายในพื้นที่ หนึ่งในแนวคิดที่กล่าวถึงคือ “Train the Trainer” เพื่อสร้างบุคลากรในพื้นที่ให้สามารถนำความรู้ด้านเทคโนโลยีพลังงานไปถ่ายทอดต่อในระดับชุมชน โดยเฉพาะการทำงานร่วมกับเครือข่ายมหาวิทยาลัยในภูมิภาค ซึ่งมีความเชื่อมโยงกับพื้นที่และชุมชนโดยตรง

พลังงานสะอาดต้องมองให้ครบทั้ง ต้นทาง – การใช้งาน – ปลายทาง

การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานไม่ได้จบลงที่การติดตั้งแผงโซลาร์หรือการเพิ่มจำนวนรถยนต์ไฟฟ้า แต่ต้องเตรียมระบบรองรับตั้งแต่วันที่เริ่มใช้งานจนถึงวันที่อุปกรณ์หมดอายุ ทั้งการจัดเก็บ การรวบรวม การคัดแยก การนำกลับมาใช้ประโยชน์ และการรีไซเคิลอย่างปลอดภัย ขณะเดียวกันการสร้างความรู้ให้กับผู้บริโภคก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน เพราะความเข้าใจเรื่องวิธีใช้งาน ความปลอดภัย อายุการใช้งาน และช่องทางส่งต่ออุปกรณ์ที่เสื่อมสภาพ จะช่วยให้สังคมมีข้อมูลประกอบการใช้เทคโนโลยีพลังงานรูปแบบใหม่อย่างรอบด้าน

“ซากจากพลังงานสะอาด” จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของของเสียเมื่อเทคโนโลยีหมดอายุ

แต่เป็นโจทย์ที่เชื่อมโยงทั้งเทคโนโลยี ความปลอดภัย สิ่งแวดล้อม ระบบจัดการ นโยบาย และการสร้างความรู้ให้กับสังคม การเตรียมความพร้อมตั้งแต่วันนี้จึงเป็นส่วนสำคัญของการวางระบบรองรับการใช้เทคโนโลยีพลังงานสะอาดในระยะต่อไป

💡 รายการรอบตัวเรา วันอาทิตย์ 10.30 น. Chula Radio [4 ต.ค.69]

ผู้ดำเนินรายการ: รศ.ดร.ทวีวงศ์ ศรีบุรี ศูนย์บริการวิชาการแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

วิทยากร: รศ.ดร.พิชญ รัชฎาวงศ์ ผู้อำนวยการหลักสูตรสหสาขาวิชาเทคโนโลยีและการจัดการพลังงาน วิทยาลัยสหศาสตร์บูรณาการแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และรองผู้อำนวยการสถาบันวิจัยพลังงาน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย