Updates / รอบตัวเรา
เมื่อโลกสะเทือนโดยฝีมือมนุษย์

เมื่อโลกสะเทือนโดยฝีมือมนุษย์
แผ่นดินไหวเป็นปรากฏการณ์ทางธรรมชาติที่หลายคนรู้สึกว่าเกิดขึ้นบ่อยครั้งมากขึ้น แท้จริงแล้วกิจกรรมของมนุษย์มีส่วนเกี่ยวข้องกับการเกิดแผ่นดินไหวมากน้อยเพียงใด การสร้างเขื่อนและอาคารสูงส่งผลต่อรอยเลื่อนหรือไม่ ประเทศไทยและกรุงเทพฯ มีความเสี่ยงอย่างไร ชวนมาเข้าใจปรากฏการณ์แผ่นดินไหวผ่านหลักธรณีวิทยา และมองเห็นความสำคัญของการเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติ (นาที 1.33)
แผ่นดินไหวไม่ได้เกิดถี่ขึ้น แต่การสื่อสารทำให้เราได้ยินข่าวมากขึ้น
จากข้อมูลทางธรณีวิทยา อัตราการเกิดแผ่นดินไหวโดยรวมยังคงอยู่ในระดับใกล้เคียงเดิม ไม่ได้เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ เนื่องจากการเคลื่อนที่ของแผ่นเปลือกโลกไม่ได้เปลี่ยนแปลงความเร็วหรือทิศทางอย่างฉับพลันในช่วงเวลาสั้น ๆ สิ่งที่เปลี่ยนแปลงคือความสามารถในการสื่อสารของมนุษย์ ทำให้ข่าวแผ่นดินไหวจากพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วโลกส่งถึงประชาชนได้รวดเร็วขึ้น จึงเกิดความรู้สึกว่าแผ่นดินไหวเกิดบ่อยกว่าในอดีต
ประเทศไทยมีรอยเลื่อน ส่วนกรุงเทพฯ ยังต้องศึกษาความเป็นไปได้อย่างรอบด้าน
- ประเทศไทยมีแนวรอยเลื่อนหลายบริเวณ โดยเฉพาะทางภาคเหนือและภาคตะวันตก ซึ่งได้รับอิทธิพลจากแรงทางธรณีแปรสัณฐาน
- สำหรับกรุงเทพมหานคร มีแนวโน้มและหลักฐานทางธรณีวิทยาที่บ่งชี้ถึงความเป็นไปได้ของรอยเลื่อนใต้พื้นที่ แต่ยังไม่สามารถยืนยันตำแหน่งและลักษณะการทำงานได้อย่างชัดเจน
- พื้นที่ภาคกลางตอนล่างมีตะกอนดินอ่อนจากระบบแม่น้ำ เช่น เจ้าพระยา ท่าจีน และบางปะกง ทำให้ภูมิประเทศราบเรียบและไม่ปรากฏลักษณะที่บ่งชี้แนวรอยเลื่อนได้ชัดเจน
การก่อสร้างอาคารทั่วไปไม่ได้กระตุ้นรอยเลื่อน แต่กิจกรรมมนุษย์บางประเภทมีผลได้
การสร้างอาคาร การเจาะฐานราก หรือการเพิ่มน้ำหนักจากสิ่งปลูกสร้างทั่วไป ไม่ได้มีผลกระตุ้นให้รอยเลื่อนเคลื่อนตัวตามที่หลายคนกังวล อย่างไรก็ตาม กิจกรรมบางประเภทของมนุษย์สามารถส่งผลต่อกระบวนการทางธรณีวิทยาได้
- การทดลองระเบิดนิวเคลียร์ใต้ดินในบางพื้นที่ของต่างประเทศ มีรายงานว่าสามารถกระตุ้นรอยเลื่อนบริเวณใกล้เคียงให้เกิดการเคลื่อนตัวได้
- การเจาะน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ โดยภาพรวมของโลกมีผลต่อการเกิดแผ่นดินไหวน้อยมาก ตามข้อมูลที่ผู้ให้สัมภาษณ์กล่าวถึง โดยมีบางกรณีที่เคยถูกเชื่อมโยงกับการเกิดแผ่นดินไหว
เขื่อนขนาดใหญ่กับแผ่นดินไหว ความสัมพันธ์ที่ต้องพิจารณาจากหลักธรณีวิทยา
การสร้างเขื่อนมักเลือกพื้นที่หุบเขาหรือหุบเหวลึก ซึ่งภูมิประเทศลักษณะนี้ส่วนหนึ่งมีพัฒนาการที่เกี่ยวข้องกับแนวรอยเลื่อน ดังนั้น การพบรอยเลื่อนบริเวณเขื่อนจึงไม่ใช่เรื่องผิดปกติ และไม่ได้หมายความว่าการสร้างเขื่อนเป็นผู้ทำให้เกิดรอยเลื่อนขึ้นใหม่
- น้ำที่กักเก็บในเขื่อนมีน้ำหนัก เมื่อมีการเติมน้ำในปริมาณมาก แรงกดจากมวลน้ำอาจกระตุ้นให้รอยเลื่อนที่มีอยู่เดิมเกิดการเคลื่อนตัวได้
- กรณีเขื่อนศรีนครินทร์และเขื่อนวชิราลงกรณ หลังเริ่มกักเก็บน้ำในช่วงปี พ.ศ. 2526–2527 พบแผ่นดินไหวเกิดขึ้นในระยะแรก ก่อนที่ข้อมูลสถิติจะชี้ว่าการเกิดแผ่นดินไหวลดลงอย่างมีนัยสำคัญและหยุดลงในที่สุด
- การเกิดแผ่นดินไหวในบริเวณเขื่อนในอนาคตไม่ควรถูกสรุปว่าเกิดจากน้ำหนักของน้ำในเขื่อนทุกครั้ง เพราะอาจเป็นผลจากกระบวนการธรณีแปรสัณฐานตามธรรมชาติ
อาคารสูงกับอาคารเตี้ย แบบไหนรับมือแผ่นดินไหวได้ดีกว่า
อาคารสูงและอาคารเตี้ยต่างมีโอกาสได้รับผลกระทบจากแผ่นดินไหวได้ ขึ้นอยู่กับความถี่ของคลื่นแผ่นดินไหวและลักษณะของแหล่งกำเนิดแผ่นดินไหว เนื่องจากอาคารแต่ละประเภทตอบสนองต่อคลื่นที่มีความถี่แตกต่างกัน
- คลื่นแผ่นดินไหวที่เดินทางมาไกลและมีลักษณะความถี่แบบหนึ่ง อาจส่งผลต่ออาคารสูงมากกว่า
- คลื่นจากรอยเลื่อนที่อยู่ใกล้พื้นที่ ซึ่งมีลักษณะความถี่แตกต่างออกไป อาจส่งผลต่ออาคารเตี้ยมากกว่า
- อาคารสูงในปัจจุบันมีข้อกำหนดด้านการออกแบบเพื่อรองรับแรงสั่นสะเทือนจากแผ่นดินไหว ขณะที่อาคารเก่าที่ก่อสร้างก่อนมีข้อกำหนดดังกล่าวอาจมีระดับการรองรับแรงสั่นสะเทือนแตกต่างกัน
ดังนั้นการประเมินความปลอดภัยไม่ควรพิจารณาจากความสูงของอาคารเพียงอย่างเดียว แต่ควรคำนึงถึงมาตรฐานการออกแบบและการก่อสร้างด้วย
มาตรฐานความปลอดภัยช่วยลดความเสี่ยง แต่ไม่ได้หมายถึงการป้องกันความเสียหายได้ทุกกรณี
- ข้อมูลทางธรณีวิทยาและการประเมินแรงสั่นสะเทือนสูงสุดในแต่ละพื้นที่ ถูกนำมาใช้ประกอบการกำหนดมาตรฐานการออกแบบอาคาร เพื่อให้สามารถรองรับแรงสั่นสะเทือนได้ตามระดับที่กำหนด
- อาคารสูงมีมาตรฐานการออกแบบที่คำนึงถึงความน่าจะเป็นของการเกิดแผ่นดินไหว โดยระดับการป้องกันและโอกาสเกิดความเสียหายสัมพันธ์กับข้อกำหนดและงบประมาณ
- เขื่อนขนาดใหญ่และโรงไฟฟ้านิวเคลียร์มีระบบมาตรฐานและการกำกับดูแลที่เข้มงวด รวมถึงความร่วมมือในระดับนานาชาติ
- International Commission on Large Dams (ICOLD) เป็นองค์กรระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับการกำหนดแนวทางและการดำเนินงานด้านเขื่อน
การเตรียมพร้อมจึงต้องอาศัยทั้งข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ มาตรฐานวิศวกรรม ความรับผิดชอบของผู้เกี่ยวข้อง และระบบกำกับดูแลที่มีประสิทธิภาพ
ภัยพิบัติไม่ได้มีเพียงเรื่องธรรมชาติ แต่ยังเกี่ยวข้องกับการจัดการของมนุษย์
นอกเหนือจากแผ่นดินไหว บทสนทนายังสะท้อนถึงปัญหาสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติที่เชื่อมโยงกับกิจกรรมของมนุษย์ เช่น น้ำท่วม การบุกรุกพื้นที่ทางน้ำ การสูญเสียพื้นที่รองรับน้ำ ไฟป่า หมอกควันข้ามพรมแดน และฝุ่น PM2.5 ศ.ดร.สันติ มองว่า โครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ที่หากเกิดความเสียหายแล้วอาจส่งผลกระทบในวงกว้าง จำเป็นต้องมีการกำกับดูแลและความรับผิดชอบร่วมกัน ขณะที่ปัญหาสิ่งแวดล้อมบางประเภท เช่น ไฟป่าและหมอกควัน เป็นปัญหาข้ามพรมแดนที่ควรอาศัยความร่วมมือระหว่างประเทศในการจัดการ
การเตือนภัยจะเกิดประโยชน์ เมื่อประชาชนเข้าใจและรู้ว่าต้องเตรียมตัวอย่างไร
การแจ้งเตือนภัยล่วงหน้าเป็นส่วนสำคัญของการป้องกันความเสียหาย แต่การสื่อสารที่มีประสิทธิภาพต้องทำให้ประชาชนเข้าใจมากกว่าการรับรู้เพียงว่าจะเกิดเหตุการณ์อะไรขึ้น
- ประชาชนควรได้รับข้อมูลที่อธิบายระดับความเสี่ยงและแนวทางการเตรียมตัวอย่างชัดเจน
- ความรู้พื้นฐานด้านภูมิศาสตร์และความเข้าใจเรื่องภัยพิบัติช่วยให้ชุมชนสามารถประมวลผลข้อมูลและตัดสินใจได้ดีขึ้น
- แต่ละชุมชนมีความพร้อมในการรับข้อมูลและจัดการภัยพิบัติแตกต่างกัน การสื่อสารจึงควรคำนึงถึงบริบทของผู้รับสาร
- หน่วยงานที่เกี่ยวข้องและนักวิชาการมีบทบาทสำคัญในการให้ข้อมูลที่ถูกต้อง เพื่อให้ประชาชนสามารถเตรียมพร้อมก่อนเกิดเหตุ ไม่ใช่รอให้เกิดความเสียหายแล้วจึงดำเนินการแก้ไข
ความรู้ทางวิชาการและการเตรียมพร้อม คือหัวใจของการอยู่ร่วมกับธรรมชาติ
- ศ.ดร.สันติ เน้นย้ำว่า หากไม่มีองค์ความรู้ทางวิชาการและการทำงานของหน่วยงานที่รับผิดชอบในการป้องกันและจัดการภัยพิบัติ สถานการณ์ที่เกิดขึ้นอาจรุนแรงกว่าที่เป็นอยู่ เพราะหลายครั้งมาตรการป้องกันสามารถช่วยลดผลกระทบของเหตุการณ์ที่มีแนวโน้มจะเกิดขึ้นได้ แม้ประชาชนอาจไม่เห็นผลของการดำเนินงานเหล่านั้นโดยตรง
- บทสัมภาษณ์ครั้งนี้จึงชวนให้สังคมมองภัยพิบัติอย่างเข้าใจ ไม่ตื่นตระหนกจากข้อมูลที่ไม่ครบถ้วน และไม่ละเลยความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้น การเรียนรู้ธรรมชาติของภัย การรับข้อมูลจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ และการเตรียมพร้อมร่วมกัน เป็นแนวทางสำคัญในการลดความสูญเสียและสร้างสังคมที่สามารถรับมือกับความเปลี่ยนแปลงได้อย่างมีความรับผิดชอบ
💡 รายการรอบตัวเรา วันอาทิตย์ 10.30 น. Chula Radio [15 พ.ย.69]
ผู้ดำเนินรายการ: รศ.ดร.ทวีวงศ์ ศรีบุรี ศูนย์บริการวิชาการแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
วิทยากร: ศ.ดร.สันติ ภัยหลบลี้ ภาควิชาธรณีวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
💡 ยูทูป | เมื่อโลกสะเทือนโดยฝีมือมนุษย์




