Updates / รอบตัวเรา
เศษหินดินโคลนไหลหลาก ภัยธรรมชาติที่ไม่ควรมองข้าม

เศษหินดินโคลนไหลหลาก ภัยธรรมชาติที่ไม่ควรมองข้าม
รู้ทันภัยธรณีวิทยา เข้าใจความเสี่ยงจากพื้นที่และร่องน้ำน้ำท่วมอาจสร้างความเสียหายต่อบ้านเรือนและทรัพย์สิน แต่ภัยจากเศษหินดินโคลนไหลหลากอาจรุนแรงถึงขั้นคร่าชีวิตประชาชนได้ในเวลาอันรวดเร็ว โดยเฉพาะชุมชนที่ตั้งอยู่ตามแนวร่องน้ำ พื้นที่ลาดเชิงเขา หรือบริเวณที่มีการขยายตัวของสิ่งปลูกสร้างเข้าไปในพื้นที่เสี่ยง ชวนทำความเข้าใจภัยพิบัติประเภทนี้ ตั้งแต่ลักษณะการเกิด สัญญาณทางธรณีวิทยา ไปจนถึงความสำคัญของการจัดการพื้นที่และการเตือนภัยล่วงหน้า เพื่อช่วยลดความสูญเสียที่อาจเกิดขึ้น (นาที 1.20)
เศษหินดินโคลนไหลหลาก ภัยที่อาจรุนแรงกว่าน้ำท่วมทั่วไป
ภัยพิบัติจากเศษหินดินโคลนไหลหลากเป็นภัยที่ประชาชนควรให้ความสนใจ เนื่องจากสามารถสร้างความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินได้อย่างรุนแรง ประเทศไทยเคยประสบเหตุการณ์สำคัญ เช่น
- เหตุการณ์บ้านน้ำก้อ–น้ำชุน จังหวัดเพชรบูรณ์ เมื่อปี พ.ศ. 2544 ซึ่งมีผู้เสียชีวิตมากกว่าร้อยราย
- เหตุการณ์แม่สาย ซึ่งมีทั้งน้ำ ดินโคลน และเศษหินพัดพามาพร้อมกัน สะท้อนให้เห็นว่าภัยที่เกิดขึ้นไม่ได้จำกัดอยู่เพียงน้ำท่วม
- เหตุการณ์ป่าตอง จังหวัดภูเก็ต ซึ่งเป็นกรณีศึกษาที่สะท้อนความเสี่ยงจากการเข้าไปใช้ประโยชน์ในพื้นที่อ่อนไหวต่อการเกิดภัยพิบัติ
การขยายตัวของชุมชนเข้าไปในพื้นที่เสี่ยง เพิ่มโอกาสเผชิญภัย
การเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดิน (Land Use) เป็นประเด็นสำคัญที่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงจากภัยพิบัติ โดยเฉพาะการขยายตัวของเมืองและชุมชนเข้าไปในบริเวณร่องน้ำเดิมและพื้นที่ลาดเชิงเขา
- กรณีแม่สายสะท้อนให้เห็นว่า ชุมชนในอดีตมีการตั้งถิ่นฐานโดยเว้นระยะจากแนวแม่น้ำ แต่เมื่อเมืองขยายตัว พื้นที่อยู่อาศัยและสิ่งปลูกสร้างก็ขยับเข้าไปใกล้พื้นที่ทางน้ำมากขึ้น
- พื้นที่ป่าตอง ภูเก็ต รวมถึงเกาะสมุยและเกาะช้าง เป็นตัวอย่างของพื้นที่ที่ควรให้ความสำคัญกับการประเมินความเสี่ยงจากการใช้ประโยชน์พื้นที่ภูเขาและร่องน้ำ
- การหลีกเลี่ยงการตั้งถิ่นฐานในพื้นที่เสี่ยงตั้งแต่ต้น เป็นแนวทางสำคัญในการลดความสูญเสีย มากกว่าการรอให้เกิดภัยแล้วจึงแก้ไข
สังเกตขนาดกรวดในลำธาร สัญญาณหนึ่งที่ช่วยให้เข้าใจลักษณะของร่องน้ำ
อีกหนึ่งข้อสังเกตทางธรณีวิทยาที่ประชาชนสามารถเรียนรู้ได้ คือขนาดของกรวดและเศษหินที่พบในลำคลองหรือลำธาร
- ร่องน้ำที่มีน้ำไหลตามปกติมักพบกรวดขนาดไม่ใหญ่มาก
- หากพบกรวดขนาดใหญ่กว่าไข่ไก่ อาจเป็นข้อบ่งชี้ว่าร่องน้ำนั้นเคยมีพลังการไหลที่สามารถพัดพาเศษหินขนาดใหญ่ได้
- ประชาชนสามารถใช้เป็นข้อสังเกตเบื้องต้นเมื่อเดินทางไปท่องเที่ยวหรือพักอาศัยใกล้พื้นที่ภูเขาและลำธาร แต่การประเมินความเสี่ยงต้องพิจารณาปัจจัยอื่นทางธรณีวิทยาร่วมด้วย
ฝนตกหนักในช่วงเวลาสั้น อาจเพิ่มความรุนแรงของสถานการณ์
รูปแบบการตกของฝนมีความสำคัญต่อการเกิดภัยพิบัติ โดยฝนที่ตกหนักและกระจุกตัวในพื้นที่จำกัดภายในระยะเวลาสั้น อาจทำให้เกิดน้ำไหลหลากอย่างรวดเร็ว และเพิ่มความเสี่ยงต่อพื้นที่ด้านล่าง โดยเฉพาะพื้นที่ภูเขาและพื้นที่ลาดชัน ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่เพียงปริมาณฝนที่ตก แต่ยังรวมถึงช่วงเวลา ความเข้มข้น และลักษณะพื้นที่ที่ได้รับฝนด้วย
รักษาพื้นที่รับน้ำ เรียนรู้จากแนวทางบริหารจัดการในอดีต
นอกจากพื้นที่ภูเขาแล้ว การจัดการน้ำในพื้นที่ราบและพื้นที่ปลายน้ำก็มีความสำคัญต่อการลดผลกระทบจากน้ำท่วม โดย ศ.ดร.สันติ เสนอให้ความสำคัญกับการบริหารจัดการน้ำอย่างเป็นระบบ
- การพร่องน้ำและการชะลอน้ำ เพื่อลดปริมาณน้ำที่จะไหลเข้าสู่พื้นที่ปลายน้ำ
- การรักษาพื้นที่รับน้ำหรือแก้มลิงให้สามารถทำหน้าที่รองรับน้ำได้ตามวัตถุประสงค์
- การผันน้ำและระบายน้ำออกสู่ทะเล เพื่อลดโอกาสที่น้ำจะล้นตลิ่ง
- การทบทวนองค์ความรู้และแนวทางบริหารจัดการน้ำจากคนรุ่นก่อน เพื่อนำมาประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ในปัจจุบัน
ทั้งนี้ การบริหารจัดการภัยพิบัติเป็นการบรรเทาความรุนแรงและลดผลกระทบ (Mitigation) ไม่ใช่การทำให้ภัยธรรมชาติหมดไปทั้งหมด
การเตือนภัยต้องเริ่มตั้งแต่ก่อนเกิดเหตุ ไม่ใช่รอจนภัยมาถึง
การเตือนภัยแบ่งออกเป็น 2 ระยะที่มีความสำคัญควบคู่กัน ได้แก่
- ระยะที่ 1 การเตือนภัยในช่วงเวลาปกติ ให้ประชาชนทราบว่าบ้านเรือนหรือชุมชนตั้งอยู่ในพื้นที่เสี่ยงหรือไม่ เพื่อให้สามารถวางแผนหลีกเลี่ยงและเตรียมความพร้อมล่วงหน้า
- ระยะที่ 2 การเตือนภัยขณะเกิดเหตุ การสื่อสารให้ประชาชนรับทราบสถานการณ์อย่างรวดเร็ว เพื่อให้สามารถตอบสนองและอพยพได้ทันเวลา
การให้ความรู้เกี่ยวกับพื้นที่เสี่ยงตั้งแต่ช่วงที่ยังไม่มีเหตุการณ์ จึงเป็นสิ่งที่ควรให้ความสำคัญไม่แพ้การพัฒนาระบบเตือนภัยในช่วงเกิดเหตุ
รัฐสื่อสารให้เข้าใจง่าย ประชาชนเพิ่มความรู้ด้านภูมิศาสตร์และธรณีวิทยา
การเตือนภัยจะมีประสิทธิภาพได้ต้องอาศัยความร่วมมือจากทั้งภาครัฐ ภาควิชาการ และประชาชน โดย ศ.ดร.สันติ เสนอว่า
- ภาครัฐควรใช้ภาษาที่เข้าใจง่ายในการแจ้งเตือนภัย และเชื่อมโยงข้อมูลกับสถานที่ที่ประชาชนรู้จัก
- ประชาชนควรมีความรู้พื้นฐานด้านภูมิศาสตร์และธรณีวิทยา เพื่อให้ทราบตำแหน่งที่ตั้งของบ้านตนเอง ทิศทางของพื้นที่ และแนวร่องน้ำในบริเวณใกล้เคียง
- การสื่อสารด้วยแผนที่หรือภาพถ่ายดาวเทียมควรทำให้ประชาชนสามารถระบุพื้นที่ของตนเองได้จริง เพื่อให้เข้าใจว่าข้อมูลเตือนภัยเกี่ยวข้องกับตนเองอย่างไร
เพราะการมีข้อมูลเตือนภัยเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากประชาชนไม่สามารถเชื่อมโยงข้อมูลเหล่านั้นกับพื้นที่ที่ตนเองอาศัยอยู่ได้
รู้จักพื้นที่เสี่ยง คือจุดเริ่มต้นของการลดความสูญเสีย
ภัยธรรมชาติอาจไม่สามารถป้องกันไม่ให้เกิดขึ้นได้ทั้งหมด แต่ประชาชนสามารถลดความเสี่ยงและเตรียมพร้อมรับมือได้ด้วยการเรียนรู้ลักษณะพื้นที่ การใช้ประโยชน์ที่ดินอย่างเหมาะสม และการทำความเข้าใจข้อมูลเตือนภัย ศ.ดร.สันติ เน้นย้ำว่า การจัดการพื้นที่ (Land Use) เป็นหัวใจสำคัญของการลดความเสี่ยง เพราะการหลีกเลี่ยงการเข้าไปตั้งถิ่นฐานในแนวทางของภัยตั้งแต่ต้น ย่อมช่วยลดโอกาสการสูญเสียได้มากกว่าการพึ่งพาการแจ้งเตือนในช่วงที่เหตุการณ์กำลังเกิดขึ้นแล้ว
💡 รายการรอบตัวเรา วันอาทิตย์ 10.30 น. Chula Radio [8 พ.ย.69]
ผู้ดำเนินรายการ: รศ.ดร.ทวีวงศ์ ศรีบุรี ศูนย์บริการวิชาการแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
วิทยากร: ศ.ดร.สันติ ภัยหลบลี้ ภาควิชาธรณีวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
💡 ยูทูป | เศษหินดินโคลนไหลหลาก ภัยธรรมชาติที่ไม่ควรมองข้าม




